Η Αλεξανδρούπολη μετατρέπεται σε κέντρο επιστημονικού διαλόγου – Η έρευνα για την ακριβή τοποθεσία ταφής του Βυζαντινού Σεβαστοκράτορα
Σε σταυροδρόμι επιστημονικού διαλόγου και ιστορικής μνήμης μετατρέπεται η Αλεξανδρούπολη από την Παρασκευή 8 Μαΐου, με την έναρξη του Β’ Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου. Υπό τον τίτλο «Αλεξανδρούπολη: Η ιστορία της πόλης και της περιοχής της», η διοργάνωση θα φιλοξενηθεί έως και την Κυριακή 10 Μαΐου στο εμβληματικό κτίριο της Τράπεζας της Ελλάδος, στην παραλιακή λεωφόρο.
Η σημαντική αυτή πρωτοβουλία συγκεντρώνει διακεκριμένους ακαδημαϊκούς και ερευνητές, οι οποίοι θα φωτίσουν άγνωστες πτυχές της τοπικής ιστορίας, εστιάζοντας στην αρχιτεκτονική κληρονομιά και τα ιστορικά μνημεία που διαμορφώνουν την ταυτότητα της περιοχής μας.
Η σωστική παρέμβαση του Ισαάκιου Κομνηνού
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκάλεσε η εισήγηση της διακεκριμένης αρχαιολόγου, Λίλας Σαμπανοπούλου, η οποία έριξε φως στο αινιγματικό ζήτημα της τοποθεσίας ταφής του Ισαάκιου Κομνηνού, αποκαλύπτοντας πτυχές που παραμένουν άγνωστες μέχρι σήμερα στο ευρύ κοινό.
Ξεκινώντας την ομιλία της, η αρχαιολόγος εστίασε στις καίριες πρωτοβουλίες του Κομνηνού, οι οποίες αποδείχθηκαν σωτήριες για τη διαφύλαξη πολύτιμων ιστορικών τεκμηρίων. Χάρη στις ενέργειες αυτές, διασώθηκαν σημαντικά ευρήματα που μας επιτρέπουν σήμερα να ανασυνθέσουμε με ακρίβεια τα ιστορικά δρώμενα και το κλίμα της βυζαντινής εποχής.
Ειδικότερα, η κ. Σαμπανοπούλου ανέφερε τα εξής: «Η πρώτη ενέργεια που πραγματοποιεί ως Σεβαστοκράτορας ο Ισαάκιος Κομνηνός είναι η δραστικά σωστική, όπως προέκυψε από τα ανασκαφικά δεδομένα τα οποία είχε αξιολογήσει και αιτιολογήσει ο Ρόμπερτ Όστερχουτ. Αρχικά, ανακαίνιση και θωράκιση της Μονής της Χώραςκαι ίδρυση ίδρυματος της γιαγιάς του Μαρίας Δούκαινας γύρω στο 1120. Για τούτο και η ψηφιδωτή απεικόνισή του θα ανανεωθεί, κατά το επιτρεπτό, από τον τελευταίο κτήτορα του Κωνσταντινοπολίτικου μοναστηριού, τον Θεόδωρο Μετοχίτη.
Ενδιαμέσως και εν μέσω των πολυκύμαντων διαδρομών του στις αυλές της Ανατολής, όταν ήταν εξόριστος θα συνδέσει το όνομά του και με ένα ακόμη πολύ σημαντικό έργο ευποιίας, την κατασκευή υδραγωγείου από την πηγή της Αγίας Ελισάβετ στο μοναστήρι του Βαπτιστή στον Ιορδάνη ποταμό. Η ασθένειά του ή ίσως η επίφασή της, γιατί όλη η γενιά των Κομνηνών θα συνδέσει το όνομά της με την επέκεινα του Έβρου, θα αφιερώσει οικοδομικό πρόγραμμα της κτήσεως και λειτουργίας του μοναστηριού του, πολύ κοντά στις εκβολές της Μαρίτσας, όπως αγαπάνενα λένε τον Έβρο. Στην περιοχή των Φερών. Το Φερετζίκ, οι Έλληνες το λέγανε Βήρα».
Το σημείο ταφής του Ισαάκιου Κομνηνού
Στο πλέον καθηλωτικό σημείο της εισήγησής της, η αρχαιολόγος κ. Λίλα Σαμπανοπούλου παρέθεσε στοιχεία για την ακριβή τοποθεσία της ταφής του Ισαάκιου Κομνηνού, αδελφού του Βυζαντινού Αυτοκράτορα Αλέξιου. Παρ’ όλο που η Παναγία Κοσμωσώτειρα των Φερών είναι ιστορικά καταγεγραμμένη ως το μαυσωλείο που ο ίδιος ίδρυσε για την υστεροφημία του, το ακριβές σημείο όπου εναποτέθηκε η σορός του εντός του ναού παρέμενει, μέχρι πρότινος, ένα αναπάντητο ερώτημα, καθώς δεν υπάρχει 100% τεκμηριωμένη απόδειξη, πάρα μόνο εικασίες από ιστορικούς αρχαιολόγους της Βυζαντινής εποχής.
Ειδικότερα, η αρχαιολόγος σημείωσε: «Εν τέλει τάφηκε στην Κοσμοσώτειρα, εφόσον ο Ανδρόνικος Α’, μαρτυρείται πως προσκύνησε τον τάφο του πατρός του, εκεί που είχε προποιεί. Για την θέση του τάφου είχαν υποστηριχθεί δύο εκδοχές.
Η πρώτη χρονικά διατυπώθηκε από τη Μάνση Σαρτσέγκο, υποστηρίζοντας τη θέση όπου κατόπιν ανοίγεται η βόρεια πύλη, και η δεύτερη, αποδεκτή ως επί το πλείστον από την επιστημονική κοινότητα, διατυπώθηκε από τον Ρόμπερτ Όστερχουτ, που υποστήριξε ότι ο Ισαάκιος Κομνηνός είναι θαμμένος εγκάρσια στον άξονα του βορειοδυτικού γωνιαίου διαμερίσματος.
Και οι δύο απόψεις βασίζονται στη βεβαιότητα του Ορλάνδου (κορυφαίος Έλληνας αρχιτέκτονας, αρχαιολόγος και ακαδημαϊκός) να εκλαμβάνει τις παραστάδες της θολοδομίας του νάρθηκα ως αντηρίδες. “Τη μεταπροστό λύσιν”, γράφει ο Ορλάνδος, “θεωρώ πιθανοτέρα της μετά συνεχούς νάρθηκος εκτεινομένου καθ’ όλου το πλάτος της προσώψεως, διότι κατά τρασβονίας δεν φαίνονται ίχνη παραστάδων δικαιολογουσών την ειρημένη διάταξη”.
Ακόμη και μετά την αποκάλυψη των στοιχείων της έδρασης του νάρθηκα, ο Ρόμπερτ Όστερχουτ, επικαλούμενος τιμνείας στο τυπικό και έξω νάρθηκος, επιμένει εμφαντικά στην πρότασή του. Επανέρχεται δηλαδή αρκετές φορές.
Η θέση του τάφου του Ισαακίου Κομνηνού θεωρώ ότι βρίσκεται εντός τετράγωνου θολοσκεπούς διαμερίσματος, πολύ αδόκιμα, στα νότια του νάρθηκα, σύμφωνα και με τα αποτελέσματα του γεωσκαναρίσματος που πραγματοποιήσαμε τον Νοέμβριο του 2022 με την ευθύνη του καθηγητή Γρηγοροτσόκα.
Στην εύλογη απορία -γιατί στα νότια και όχι στα ευώνυμα, όπως κοιτάζουμε- η απάντηση είναι πως πρέπει να περπατήσουμε τον νάρθηκα όπως ο κτήτορας του μοναστηριού.
Και τότε πραγματικά είμαστε στα αριστερά. Υπάρχοντας πάντα και το ενδεχόμενο εγκυβωτισμού του μαυσωλείου στον εξωνάρθηκα, που πιθανόν θα αναπτυσσόταν μόνο όμως στα δυτικά, αφού οι γραμμές της διασκόπησης, για να το πω καθώς πρέπει, αντιστοιχίζονται στην τράπεζα της μονής και απαιτείται συστηματική προηγούμενη ανασκαφική έρευνα», ολοκλήρωσε η αρχαιολόγος Λίλα Σαμπανοπούλου.
Η «ανάγκη» για ανασκαφική έρευνα
Μέχρι και σήμερα, το ακριβές σημείο ταφής του εμβληματικού Βυζαντινού άρχοντα παραμένει ένα από τα μεγάλα ιστορικά αινίγματα, καθώς οι υπάρχουσες θεωρίες των αρχαιολόγων στερούνται οριστικής τεκμηρίωσης.
Αξίζει να σημειωθεί πως η προσπάθεια για την επίλυση του μυστηρίου δεν είναι τωρινή. Όπως είχε αποκαλύψει στην εφημερίδα «ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΘΡΑΚΗ» ο πρώην αντιδήμαρχος Φερών, Νικόλαος Γκότσης, σε συνεργασία με τον τότε Δήμαρχο Αλεξανδρούπολης, Βαγγέλη Λαμπάκη, είχε κατατεθεί επίσημη πρόταση προς την Αρχαιολογική Υπηρεσία. Ο Δήμος, μάλιστα, είχε δηλώσει έτοιμος να χρηματοδοτήσει εξ ολοκλήρου τις ανασκαφές για τον εντοπισμό του τάφου του Ισαάκιου Κομνηνού, ωστόσο η πρωτοβουλία αυτή δεν καρποφόρησε ποτέ.
Τον περασμένο Φεβρουάριο (2026), ανακοινώθηκε από την Περιφέρεια ΑΜΘ η έγκριση της Ολοκληρωμένης Χωρικής Επένδυσης (ΟΧΕ) υπό τον τίτλο: «ΠΑΝΑΓΙΑ ΚΟΣΜΟΣΩΤΕΙΡΑ: Από τα Φέρραι της Π.Ε. Έβρου στη Βήρα του Ισαάκιου Κομνηνού».
Το πρόγραμμα, με συνολικό προϋπολογισμό 700.000 ευρώ, αφορά την προστασία, αποκατάσταση και ανάδειξη του Ιερού Ναού. Οι εργασίες εστιάζουν κυρίως στη συντήρηση του πολύτιμου τοιχογραφικού διακόσμου στο βόρειο και νότιο κλίτος, βάσει εγκεκριμένης μελέτης.
Παρά τη σημασία των εργασιών συντήρησης, το ζητούμενο παραμένει: Η διενέργεια μιας στοχευμένης ανασκαφής για τον εντοπισμό του ταφικού μνημείου του ιδρυτή της Μονής.
Εν κατακλείδι, η Παναγία Κοσμωσώτειρα αποτελεί έναν πόλο έλξης χιλιάδων επισκεπτών καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Η αποκάλυψη του τάφου του Ισαάκιου Κομνηνού δεν θα ήταν απλώς μια αρχαιολογική επιτυχία, αλλά μια κομβική παρέμβαση που θα εκτόξευε την προβολή του μνημείου, μετατρέποντας τις Φέρες σε έναν ακτινοβόλο κέντρο βυζαντινής κληρονομιάς.
Αλέξανδρος Κεσανλής
.jpg)
